Architecture as Metaphor and Experience in Nâzım Hikmet’s Last Poems

Metafor ve Deneyim olarak Mimarlık

Özet

Gerçekçiliği ve politik yönüyle modern Türk şiirinin en önemli figürlerinden biri olarak kabul edilen Nâzım Hikmet, son dönem şiirlerinde mimari betimlemeler etrafında inşa edilmiş doğrusal-olmayan bir anlatı tarzı geliştirmiştir. Bu makalenin amacı Hikmet’in son dönem mekânsal metaforlarının ortaya çıkardığı deneyimi tanımlamak ve incelemektir. Hikmet’in çok[1]boyutlu mekânsal metaforlarının ürettiği duygusal deneyimini incelemek için disiplinlerarası bir alan olan mekânın anlatıbilimi zemininde Paul Ricoeur’un metafor kuramına başvurulacaktır. Ricoeur hem edebiyatı hem de mimarlığı dış dünya, yapıt ve yorum olarak üç aşamalı olarak ele alır. Bu açıdan Ricoeur’un bakış açısı, gerçek yaşamla şiiri birbirinden ayırmayan, şiirsel yapılarını dikkatle tasarlayan ve okura ulaşmayı metnin temel işlevi olarak tanımlayan Nâzım Hikmet’in poetikasıyla bir koşutluk oluşturur. Ricoeur’a göre metaforlar yalnızca iki isim arasındaki bir değiştirme değil, dünyanın başka türlü tarif edilemez katmanlarından oluşan yeni bir bilgi alanına ulaşmanın da bir yoludur. Hikmet’in son dönem mekânsal metaforları da kanonik gerçekçi tarzından farklı olarak yeni bir varoluşsal gerilimin kapısını açarlar. Çalışmanın özgün yönü, Hikmet’in şiirlerindeki mimari mekân kullanımını gündeme getirmesinin yanı sıra; son dönem şiirlerindeki farklılaşmayı, ideolojisinden uzaklaşmamakla birlikte doğrusal olmayan bir anlatıya dayanan mekânlarıyla açıklamasıdır. Çalışmanın temel bulgusu Nâzım Hikmet’in son dönem metinlerinin gerçekçi görselleştirme stratejilerinden uzaklaşarak siyasi umudun yanına varoluşsal kaygıları ekleyerek sınırları belirsiz ve tekinsiz mekânlar ürettiği yönündedir. Sonuç olarak metafor olarak yazılı-mekânların birer anlatının kabı olmanın ötesine geçerek yeni mimari deneyimlerin kapısını açtığı belirtilebilir.