Mimarlık ve Planlamada Çocuk Katılımının Çoklu Anlamları: Katılım Basamaklarına Yeniden Bakış

Child Participation in Architecture and Planning

Özet

Ortak yaşamın sembolü olan kentsel mekan, toplumun her bireyinin eşit haklara sahip olduğu bir yerdir. Bireylerin hayatlarını etkileyen karar alma süreçlerine katılımı, bireylerin en doğal hakkıdır. Aynı şekilde, toplumun en genç üyeleri olan çocukların da kendilerini etkileyen konularda söz sahibi olmaları önemlidir. Literatürde demokratik katılım, katılım becerisi ve güveni sadece pratik yoluyla zaman içinde öğrenilebilir; kavram olarak öğretilemez olarak tanımlanır. Bu bağlamda, çocukların süreçlere katılımı ve katılım dereceleri önemli konulardır. Kentsel mekanda katılım konusunu ele almak için öncelikle katılımın anlaşılması gerekmektedir. En genel anlamıyla, “katılım” fikri, insanların yaşadıkları çevrenin sosyal gelişmelerine dahil edilmesiyle ilgilidir. Bu bağlamda, mimari ve kentsel çalışmalara çocukların katılımı, karar verici merciler, tasarımcılar ve araştırmacılar arasında artan bir ilgi görmüştür. Literatürde çocuk katılımı ve katılım düzeyleri ile ilgili çok sayıda çalışma bulunmaktadır. Ancak bu çalışmalar arasında çocuk katılım düzeyleri farklı yaklaşımlar ve dereceler ile kategorize edilmektedir.
Bu çalışma, çocuk katılımı alanında incelenen çeşitli temaları belirlemeyi ve zaman içindeki gelişimine dayanarak alanın kavramsal yapısını anlamayı amaçlamaktadır. Ayrıca, kent mekanıyla ilgili karar alma süreçlerinde çocukların katılım düzeylerine yönelik bir teorik çerçeve oluşturmayı, literatürde çocuk katılımı düzeylerini ifade eden kavramları sistemleştirmek için karşılaştırmalı bir çerçeve geliştirmeyi ve gelecekteki akademik ve pratik çalışmalara yönelik farkındalık oluşturmak ve temel bir zemin oluşturmayı hedeflemektedir. Özetle, çocuk katılımının dereceleri ile ilgili literatürü incelenerek karşılaştırmalı analiz yolu ile kavramların sistematize edilmesi ve incelenmesi hedeflenmiştir. Genel olarak ifade edecek olursak, bu çalışma ayrıntılı ve kapsamlı bir kavram ve tanım listesi içeren sistematik inceleme ve sentezleme yaklaşımını kullanmaktadır. Bu yaklaşımda temel amaçlar sırası ile önyargıyı azaltmak ve trendleri izlemek amacıyla ilgili çalışmaları ve temaları belirleyerek, değerlendirerek ve sentezleyerek; mimarlık ve kentsel tasarım çalışmalarında çocukların katılımıyla ilgili literatürdeki tutarlılığı ortaya çıkarmak ve boşlukları vurgulamaktır. Bu metodolojik yaklaşım genellikle analiz, sentez ve değerlendirme olmak üzere potansiyel olarak tekrarlanabilir bir üç adımlı bir dizi işlemden oluşan uygun bir “yeniden yapılandırılmış mantık” olarak kabul edilmektedir.
Çalışma kapsamında, ilk olarak bibliyometrik analiz ve tematik haritalama yöntemleri ile çocuk katılımı alanında yapılan akademik çalışmalar üzerinden çeşitli temalar tanımlanmış ve ilgili literatürün zaman içinde değişen kavramsal yapısı incelenmiştir. Bibliyometri, literatür verilerini değerlendirmek için sistemli bir yaklaşımdır. Akademik yayınlarda sağlanan meta verileri nicel olarak sınıflandırır ve araştırmacının aksi takdirde gizli kalabilecek parametreleri karşılaştırmasına ve çözmesine yardımcı olur. Bibliyometrik bir çalışma, yeni araştırmalar için temel oluştururken kanıta dayalı bir ortamın oluşturulmasına yardımcı olur. Bu sistemli yaklaşım, yayın sayısının artmasıyla birlikte, geleneksel literatür araştırmasıyla karşılaştırıldığında daha objektif ve güvenilir bir analiz yöntemidir. Bibliyometrik analiz kapsamında ilk olarak, yöntemin tasarımı çocuk katılımı alanında incelenen çeşitli temaların belirlenmesine ve alandaki kavramsal yapılara odaklanılmış ve zaman içindeki temaların gelişimi incelenmiştir. Bunun için zaman dilimi birden fazla döneme bölünmüş ve temalar belirli zaman dilimlerindeki konumlarına göre yeniden değerlendirilmiştir. Böylece, araştırma alanının zaman içindeki gelişimi ve alandaki trendleri ve eğilimleri incelenerek görseller ile temsil edilmiştir. Veriler toplanırken, Scopus ve Web of Science ve Dimensions veritabanları karşılaştırılmış ve atıf kapsamı sebebi ile analizlerde Scopus Veritabanı kullanılmıştır. Çalışmada ikincil bir yöntem olarak, katılım derecelerine ilişkin farklı çerçeveler öneren girişim raporları incelenmiş ve incelenen çalışmalar ortak bir tabloda katılım dereceleri tanımlarına göre karşılaştırılarak kategorize edilmiştir. Girişimler, insanların yaşamlarını etkileyen konularda görüşlerini ifade etmelerini ve eylemlere ve karar alma süreçlerine katılmalarını destekleyen organizasyonlardır. Bu bağlamda, katılım konusundaki bakış açılarını, yöntemlerini incelemek ve raporlarında referans verdikleri bilimsel çalışmaları ele almak, bu çalışmanın temelini oluşturma açısından önemlidir. Bu doğrultuda, bibliyometrik analiz aşamasını takiben, uluşlararası girişim raporları arasından çocuk katılımının türlerini tanımlayan on adet çapraz referanslı kaynak belirlendi ve katılım düzeyleri ile ortaya çıkan temalar analiz edilerek ortak ve karşılaştırmalı bir tablo oluşturuldu. Tablo, en düşük katılım düzeyinden en yüksek düzeye doğru, üç ana tipoloji altında yapılandırılmıştır: katılımsızlık, düşük düzeyde katılım ve gerçek katılım. Çocuk katılım derecelerine yaklaşımlar farklı olsa da, çalışmalar genellikle örtüşen niyet ve tanımlar önermektedir. Sonuçlara göre, incelenen tüm çalışmaların ilk olarak temel düzeyde etik ayrımlarla ilgili olduğu; ikincil olarak daha düşük katılım düzeylerini dikkate aldıkları; ve son olarak gerçek katılım olarak gördükleri yöntemleri tanımladıkları görülmüştür. Öte yandan, bazı araştırmalardaki düzey ve tanımların daha kapsayıcı olduğu ve aynı anda birkaç katılım düzeyini içerdiği görülmüştür. Ancak çocukların süreçlere aktif katılımının ve gerçek rollerinin netleştirilmesinin hala muğlak bir konu olduğu da gözlemlenmiştir. Bu çalışma, ilgili literatürde çocuk katılımının sınırlarının netleştirilmesi ve ileride yapılacak akademik araştırmalara zemin hazırlayabilmesi veya yön verebilmesi açısından sistematik inceleme yolu ile detaylı bir tarama sunar. Ayrıca, inisiyatifler tarafından uygulanan projelerde çocuk katılımının derecesini araştıran gelecekteki çalışmalara temel teşkil edebilecek ve bu da çocuk katılımını içeren uygulamaların doğasını ortaya çıkarmaya ve gelişmesine fayda sağlayabilecektir.