Kent Kuramlarında Biçim/Süreç Ayrımı: Ontolojik Dayanaklar ve Bilgikuramsal Sonuçlar

Özet

Bu çalışmada 60’larla birlikte mimarlık alanında ortaya konan kent kuramlarının temelde biçimi veya süreci öne alan yaklaşımlar olarak ikili bir biçimde ayrıştığı ve bu ayrımın yeni olmadığı; Antik Yunan’dan itibaren izlerini görebileceğimiz, tarih boyunca farklı isimler alsa da, süregelen bir anlayışın devamı olduğu hipotezi savunulmaktadır. Çalışma kapsamında mimarlık tarihçisi Alan Colquhoun’un çeşitlilik gösteren kent kuramlarının her zaman biçim veya süreç yorumlarından birine dayandırıldığı savı ve kent kuramlarını Colquhoun’un ikili sistemine benzer bir ayrımla inceleyen Kojin Karatani’nin ortaya koyduğu yapma/oluş kategorileri incelenmiştir. Karatani, yapma kategorisinde Christopher Alexander’ın biçimciliğini tartışırken; oluş kategorisinde Jane Jacobs’un “önceden tasarlanmış kentler”e getirdiği eleştiriyi irdeler. Colquhoun ise kent kuramlarını biçim/süreç ayrımı üzerinden okur. Biçimsel modeli Colin Rowe, Kevin Lynch ve Aldo Rossi’nin; süreç modelini ise Christopher Alexander’ın temsil ettiğini öne sürer. Karatani ve Colquhoun’un metinlerinde kenti açıklamak için kullandıkları bu ikili sistemin izlerini, Antik Yunan’daki düşünürlerin evreni açıklamak için kullandıkları yaradılışçı ve evrimselci dünya görüşü ayrımlarına dek sürmek mümkündür. Temel bir ontolojik fark sonucu oluşan bu düalist sistem sebebiyle kent kuramlarının ürettiği bilgi yapıları da çeşitlilik göstermektedir. Rossi, Lynch, Rowe, Jacobs ve Alexander’ın temel metinleri üzerinden incelenecek bu ikili sistemin özne ve nesneyi ele alışı ve zamansal nitelikleri karşılaştırılmış, farklı kategorilere ait gibi görünen bu yaklaşımların bilgi-kuramsal zeminleri çözümlenmiştir.